تحقیقات مقدماتی در جرائم سنگین، به‌ویژه قتل عمد، سنگ‌بنای تحقق عدالت کیفری است. در مرحله‌ای که هنوز حقیقت آشکار نشده، هر تصمیم و اقدام مقام قضایی می‌تواند مسیر پرونده را برای همیشه تغییر دهد. بررسی صحنۀ جرم، مستندسازی دقیق وقایع، بازجویی هدفمند و تحلیل علمی شواهد همه اجزایی از فرآیندی هستند که در نهایت منجر به کشف حقیقت می‌شود.
در پرونده‌های قتل، اهمیت این مرحله دوچندان است، زیرا کوچک‌ترین غفلت می‌تواند منجر به از بین رفتن ادله، فرار متهم یا صدور حکمی ناعادلانه شود. در نظام کیفری ایران، بازپرس ویژۀ قتل و ضابطان قضایی نقش محوری در هدایت این فرآیند دارند. آنان نه‌تنها باید از دانش حقوقی برخوردار باشند، بلکه باید به مهارت‌های روان‌شناسی، جرم‌شناسی و رفتارشناسی نیز مسلط باشند تا بتوانند در میان اظهارات متناقض و صحنه‌های پیچیده به حقیقت دست یابند.

1) اهمیت و جایگاه تحقیقات مقدماتی
تحقیقات مقدماتی در جرائم علیه اشخاص، به‌ویژه قتل عمد، مرحله‌ای است که در آن «مستندسازی‌» آغاز می‌شود. قانون آیین دادرسی کیفری، این مرحله را بر عهدۀ بازپرس نهاده تا ضمن حفظ حقوق متهم و بزه‌دیده، ادله را جمع‌آوری کند و از هرگونه تحریف یا تخریب صحنه جلوگیری نماید. بازپرس در حقیقت نقش معمار عدالت را ایفا می‌کند، اگر او صحنه را درست ببیند و مستند کند، حقیقت کشف می‌شود و اگر غفلت کند حقیقت برای همیشه پنهان می‌ماند.
در پرونده‌های قتل، تحقیقات مقدماتی صرفاً به معنای پرسش و پاسخ از متهم یا شاهد نیست، بلکه ترکیبی از مشاهده، تحلیل، مستندسازی، و استفاده از علوم کمکی همچون پزشکی قانونی و روان‌شناسی جنایی است. این نگاه چندبُعدی، همان چیزی است که در کارگاه‌های آموزشی قضایی از آن به عنوان «هنر بازپرس ویژۀ قتل» یاد می‌شود.

2) بررسی صحنۀ جرم: نقطۀ آغاز کشف حقیقت
یکی از مهم‌ترین بخش‌های تحقیقات مقدماتی، حضور شخص بازپرس در صحنۀ وقوع جرم است. آیین‌نامۀ بررسی صحنۀ جرم، حضور بازپرس در صحنه را تکلیف دانسته است، به‌ویژه در مواردی چون قتل عمد، خودکشی و فوت‌های مشکوک. اهمیت حضور بازپرس از آن جهت است که هر دقیقه تأخیر می‌تواند بخشی از حقیقت را از میان ببرد.
در هنگام بررسی صحنه، بازپرس باید پیش از ورود، دستوراتی صادر کند؛ از جمله محصور کردن صحنه، جلوگیری از ورود و خروج افراد، دعوت از تیم بررسی صحنه، پزشکی قانونی، کارآگاهان و نیروهای امدادی. این دستورات از یک‌سو مانع از دستکاری صحنه می‌شود و از سوی دیگر، تضمین می‌کند که هر جزء از شواهد به‌درستی ثبت و مستند شود.

3) مشاهده و مستندسازی دقیق
بازپرس باید کوچک‌ترین جزئیات را مشاهده و ثبت کند: نوع ساختمان، جهت جغرافیایی، موقعیت جسد، فاصلۀ آن از دیوارۀ ساختمان، آثار خون، نرده‌ها، سنگ نما، و هرگونه تغییر در محیط. هر نشانه می‌تواند کلید حل پرونده باشد.
برای نمونه، در یک پرونده‌، سقوط فردی از طبقۀ چهارم ابتدا به‌عنوان خودکشی گزارش شد، اما بازپرس با بررسی فاصلۀ جسد از ساختمان و وضعیت نرده‌ها دریافت که سقوط به‌صورت چسبیده به دیوار بوده و نه پرتاب‌شده؛ همین مشاهدۀ دقیق باعث شد فرضیۀ دگرکشی منتفی شود. این مثال نشان می‌دهد که حقیقت نه در کلمات، بلکه در جزئیات پنهان است.

4) مهارت‌های رفتاری و زبان بدن در تحقیقات
تحقیقات مقدماتی تنها بر پایۀ ادلۀ فیزیکی پیش نمی‌رود. بازپرس و وکیل باید توانایی درک "زبان بدن"، هیجانات و رفتارهای غیرکلامی افراد را داشته باشند. به‌عنوان مثال بازپرس در یکی از صحنه‌های قتل، متوجه شد زنی که خواهر مقتول بود، هیچ واکنش طبیعی از خود نشان نمی‌دهد؛ همین بی‌تفاوتی، او را به سمت بازجویی دقیق‌تر هدایت کرد که در نهایت منجر به اعتراف آن زن به قتل شد.
چنین نشانه‌هایی، نتیجۀ سال‌ها تجربه و شناخت روان‌شناسی جنایی است. بنابراین، تحقیقات مقدماتی مؤثر، تنها با دانش حقوقی حاصل نمی‌شود، بلکه نیازمند هوش هیجانی و توانایی تفسیر رفتار انسانی است.

5) تحلیل اظهارات و مقایسه با صحنه
یکی از اصول بنیادین در تحقیقات قتل، تطبیق اظهارات متهم و شهود با اوضاع و احوال حاکم بر صحنه است. بسیاری از دروغ‌ها در برابر واقعیت فیزیکی صحنه فرو می‌ریزند. برای مثال، در یک پرونده‌ دو برادر متهم به پرتاب یک مرد از پنجرۀ خانه بودند، اما با بررسی دقیق صحنه، مشاهدۀ آثار خم‌شدگی نرده‌ها و سنگ جداشده از نما، و تطبیق آن با گفته‌های شاهدان، بازپرس دریافت که فرد خود اقدام به پرتاب خویش کرده و قتل عمد منتفی است. در نتیجه، قرار منع تعقیب صادر شد.
این نمونه نشان می‌دهد که بازپرس حرفه‌ای، نه با حدس و گمان، بلکه با تحلیل منطقی شواهد و سنجش سازگاری گفتار و واقعیت تصمیم می‌گیرد.

6) اقرار و راستی‌آزمایی
اقرار در جرائم قتل، اگرچه از مهم‌ترین ادلۀ اثبات جرم است، اما همواره باید مورد راستی‌آزمایی قرار گیرد.اقرار ممکن است «صریح و مقرون به واقع» باشد یا از نوع «عاطفی و ساختگی ». به همین دلیل، مقام قضایی باید بررسی کند که آیا اقرار با شواهد صحنه مطابقت دارد یا خیر. برای مثال، در پرونده‌ای پدر و برادران مقتول به نوبت اعتراف کردند تا کوچک‌ترین عضو خانواده را از مجازات حفظ کنند، اما بازپرس با مقایسۀ اظهارات آنان با وضعیت صحنه به ساختگی بودن اقرارها پی برد. چنین دقتی مانع از صدور حکم ناعادلانه می‌شود و جوهرۀ عدالت کیفری را نشان می‌دهد.

7) هوش جنایی و مدیریت روانی صحنه
تحقیقات مقدماتی در قتل، تنها فعالیتی فنی نیست، بلکه نیازمند هوش جنایی بالا و مدیریت روانی قوی است. بازپرس باید بتواند در صحنه‌ای آشفته، میان هیاهوی خانوادۀ مقتول و فشارهای عاطفی، آرام و منظم تصمیم بگیرد. به‌ویژه در مواردی که اولیای دم خشمگین هستند، مدیریت گفت‌وگو با آنان اهمیت حیاتی دارد، زیرا هر واکنش تند می‌تواند مسیر پرونده را تغییر دهد.
در پرونده‌هایی که انگیزۀ ناموسی، عاطفی یا خانوادگی دارند، بازپرس باید مراقب باشد که احساسات شخصی و جمعی در تصمیم قضایی تأثیر نگذارد. تجربه نشان داده است که گاهی یک گفت‌وگوی آرام با اولیای دم، می‌تواند از وقوع خشونت جدید و حتی قتل دوم جلوگیری کند.

8) نقش علوم کمکی در کشف حقیقت
در تحقیقات مقدماتی، علوم کمکی همچون پزشکی قانونی، روان‌پزشکی، آزمایش‌های ژنتیکی و جرم‌شناسی محیطی نقش مکمل دارند. بازپرس باید بداند چه زمانی از این ابزارها استفاده کند. مثلاً در همان پرونده‌ی سقوط از ارتفاع، استعلام از پزشکی قانونی مشخص کرد که تفکیک صدمات پیش و پس از سقوط ممکن نیست؛ این نظر علمی تأیید کرد که مرگ ناشی از سقوط بوده نه ضرب‌وجرح. استفادۀ درست از این علوم، از قاضی یک پژوهشگر می‌سازد، نه صرفاً یک مقام رسمی. این تلفیق علم و تجربه، حقیقت را از پشت لایه‌های پیچیدگی بیرون می‌کشد.

9) اصل بی‌طرفی و فرض دگرکشی
بازپرس باید در بدو ورود به صحنه، نگاه خود را بر فرض «دگرکشی» متمرکز کند، مگر آنکه خلاف آن اثبات شود. این اصل، تحقیقات را جامع‌تر و دقیق‌تر می‌کند، زیرا فرض خودکشی ممکن است ذهن بازپرس را محدود کند و موجب شود برخی از نشانه‌ها نادیده گرفته شوند. بنابراین، تا زمانی‌که یقین حاصل نشده است، نگاه تحقیقاتی باید باز و جامع باشد.

نتیجه‌گیری
تحقیقات مقدماتی در پرونده‌های قتل، نقطۀ تلاقی علم حقوق، روان‌شناسی، جرم‌شناسی و تجربۀ میدانی است. حضور فعال بازپرس در صحنه، مستندسازی دقیق، شناخت رفتار انسانی و بهره‌گیری از علوم کمکی، عناصر حیاتی برای کشف حقیقت‌ هستند.
بررسی‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از موفقیت‌ها در کشف قتل، نه نتیجۀ تصادف، بلکه حاصل ترکیب دقت علمی، هوش جنایی و انسان‌مداری قضایی است. بنابراین، می‌توان گفت در پرونده‌های قتل، عدالت تنها زمانی محقق می‌شود که تحقیقات مقدماتی با نگاهی انسانی، علمی و تحلیلی انجام گیرد. هر پروندۀ قتل در حقیقت آزمونی برای دستگاه قضایی است؛ آزمونی که در آن دقت، انصاف و مهارت، مرز میان عدالت و خطا را تعیین می‌کند.